22 december  Viva Kosova  (7)
In een dossier over de positie van vrouwen, viel me een bedenkelijk voorbeeld van criminaliteit op, waardoor dit gebied al wordt geteisterd. Trafficking. Ik had nog niet eerder van die term gehoord, maar het staat voor vrouwenhandel en –uitbuiting. Kort na mijn terugkeer zag ik een film over dat onderwerp, waarbij VN-troepen in Bosnië betrokken waren. Jonge vrouwen werd voorgespiegeld dat zij naar West-Europa zouden kunnen voor een dienstbetrekking. Onderweg werden ze ontvoerd, misbruikt en gedwongen geprostitueerd. De komst van enorme contingenten goed verdienende buitenlanders (VN; KFOR), mannen vooral, brengt een onnatuurlijke economische impuls, die niet alleen restaurants ten goede komt.
Het gebrek aan regels en handhaving biedt ruimte aan het recht van de sterkste merkte ik eerder al op. Uitgebuite vrouwen vormen daarvan een uitgesproken voorbeeld. Ook in Kosova doet dit afschuwwekkende fenomeen zich voor.
Wat betreft de vrouw binnen de Islam past het beeld in de gematigdheid waarmee dat geloof er wordt uitgedragen. Vrouwen met een hoofddoek vallen evenzeer op, als dat in een stad als Groningen het geval is. Ik zag in een provinciestadje één keer een hoofddoekdragende jonge meid, die met blootshoofdse schoolvriendinnen liep te flaneren. Jonge mensen in Pristina zijn overwegend modern geklede studenten.

20 december    Viva Kosova  (6)

De deplorabele staat van de Balkan is een vrucht van de Koude Oorlog. Men mist democratische worteling en tradities. Opbouwen van een gemeentelijke administratie in een post-socialistische structuur is ploegen op harde grond. Ik heb een dag doorgebracht op het kantoor van de vereniging van Kosovaarse gemeenten. Een organisatie die zonder buitenlandse sponsoring niet zou kunnen bestaan. De Vereniging van Nederlandse Gemeenten is daar ook in betrokken, financieel en personeel. Aan raadsleden worden cursussen aangeboden en burgemeesters en directeuren van de verschillende departementen worden regelmatig bijéén gebracht, om van elkaar te leren en om als spreekbuis te dienen naar de centrale overheid; althans, wat daar voor doorgaat. Ik heb een beraad van directeuren Economische Zaken bijgewoond. De teneur was vooral, dat men van de buitenwereld handreikingen verwacht. Lees: financiën. Wat daar dan exact beter van wordt blijft tamelijk ongewis. Vooralsnog buitelen de sponsors (buitenlandse overheden en Non-Gouvernementele Organisaties) over elkaar heen om bij te dragen. Dubbele financiering van één en hetzelfde doel/project is geen uitzondering. Het ontbreekt aan overleg bij sponsors, en de ontvangers worden bevestigd in de houding waarmee ze onder het socialisme zijn groot geworden: je hand ophouden als je wat nodig hebt. Toch is het van wezenlijk belang dat democratische landen en organisaties zich hier manifesteren en investeren. Naast het gegeven dat de rechten van de mens universeel zijn, is het ook puur eigen belang: Kosova, de hele Balkan is onderdeel van Europa. Islamisten kopen hier invloed (overal verrijzen nieuwe moskeeën) en als democratische rechtshandhaving uitblijft, kan het gebied tot domein en uitvalsbasis van criminelen verworden.

18 december    Viva Kosova (5)

Ieder die zich in Nederland meent te moeten ergeren aan regelzucht, zou een dagje Kosova moeten doen. Vanuit de bus zag ik vele illegale lozingen en vuilstorten. De bouwlust die overal optimistisch om zich heen grijpt, wordt niet gehinderd door bepalingen of regels. Als er al eigendomsrechten op papier staan, bevindt het betreffende dossier zich niet zelden in Servië, dat ze niet wil verstrekken. Rooilijnen, kavelscheidingen, kadastrale bepalingen... men verzint ze waar je bij staat. Mijn Nederlandse gastvrouw startte in 2001 in haar eerste gemeente met het opbouwen van een afdeling Ruimtelijke Ordening. Zij wist onder meer de vestiging van een benzinepompstation van een bepaalde plek te weren. Die spruitten destijds de grond uit vanwege de lucratieve oliesmokkel. Ik zag er meerdere die inmiddels onbeheerd werden achtergelaten.. Failliet. Uit de eerste hand hoorde ze hoe het ook anders kan lopen: een dappere chef ruimtelijke ordening van een collega-expat werd eenvoudig uit de weg geruimd. Niet weggepromoveerd, doodgeschoten.

Waar geen regels zijn en worden gehandhaafd, heerst het recht van de sterkste.

16 december     Viva Kosova (4)

De Kosovaarse vlag is vooralsnog gelijk aan de Albanese: een zwarte tweekoppige adelaar op een rode achtergrond. Er worden varianten op ontworpen, om straks de eenheid en zelfstandigheid te symboliseren met een eigen vlag. Voordat er één gekozen wordt die allen naar de zin is, kon er nog wel eens wat water naar de zee stromen. Ibrahim Rugova had al een voorkeur uitgesproken, maar die wordt door zijn politieke tegenstanders beschouwt als het symbool van zijn partij.
De in de politiek verdwaalde poëet met een immer zwierige sjaal als handelsmerk, liep zich jarenlang het vuur uit de sloffen om Kosova erkend te krijgen en de onderlinge strijd tussen haar inwoners te overwinnen. Januari jongstleden stierf hij. Zijn nagedachtenis lijkt wel bij te dragen aan het symboliseren van eenheid. Op een heuveltop vlakbij het centrum van Pristina heeft hij een graf. Een nieuw betegeld pad leidt naar een bewaakte tombe, driekwart omringt door een stellage met vele bloemstukken. Van plastic, zoals hier de gewoonte is, dus ze gaan een tijdje mee. Rondom de voet van de tombe liggen vele rozen. Een man met een officiële uitstraling, loopt met een map alle rozen af en noteert de namen op de er aan verbonden kaartjes. Merkwaardig. Families houden zich er op en maken foto’s van elkaar en de tombe. De sfeer is sereen. Aan het begin van het tegelpad voeren oudere mannen op een bank een levendig gesprek. In een wijdere kring rond de stellage zijn naaldbomen aangeplant. Ze staan er kaal en provisorisch bij. Of ze aanslaan lijkt even twijfelachtig als de vorming van de staat Kosova…

13 december   Viva Kosova (3)

De mensen die hier al langer werken geven te kennen dat het aantal VN- en KFOR-voertuigen in de afgelopen zes jaar al enorm is afgenomen. De reden laat zich illustreren aan de hand van een Servisch-orthodoxe kerk die we passeren. Die werd zes jaar geleden ’s nachts met schijnwerpers belicht en permanent bewaakt, om wraaknemingen te voorkomen. Nu staat de kerk er onbeheerd te staan. De oorlog is gestold in monumenten, die her en der langs de weg gevallen UCK-strijders in ere houden. Maar de herinnering ligt aan de oppervlakte. Overal zijn de leuzen van de frontbeweging Ventevendösje op muren gekalkt: jo negociata. Geen onderhandelingen. De gedecideerdheid waarmee dit motto wordt beleden, wordt bevestigd door de strakke letters, die met een voorbewerkte mal zijn opgespoten. Drie weken geleden, op Vlagdag, een dag waarop de aanhankelijkheid aan de vlag wordt beleden, togen de radicalen de straat op. Gebouwen waarin de VN zetelt besmeurden ze met verfbommen. De VN belichaamt voor hen inmiddels een hindermacht, die de proclamatie van de onafhankelijkheid in de weg staat. Een recente publicatie werpt licht op de mindset van deze lieden. In een verslag van de demonstratie beweren ze dat “tienduizenden mensen” (volgens mijn begeleiders waren het er ± 3000) vreedzaam demonstreerden. Het geweld dat tot arrestaties leidde, kwam niet van de organisatie. Strijdbaar besluit men met de mededeling dat de heldhaftigen in de gevangenis weigerden te eten, “omdat het voorgezette voedsel uit Servië afkomstig was”.

12 december     Viva Kosova (2)

Het straatbeeld in Pristina straalt optimisme uit. Niemand lijkt aanstoot te nemen aan de slechte staat waarin de trottoirs verkeren. Noch aan het feit dat die op vele plaatsen niet of nauwelijks begaanbaar zijn door de er op geparkeerde auto’s. Overal zijn bouwactiviteiten gaande. Overal wordt geïnvesteerd. Ik heb de indruk dat dit uitingen zijn van de euforie die hoort bij de periode na een –gewonnen– oorlog. Alles geurt naar (weder)opbouw, wat nog wordt versterkt doordat het afscheid van Servië samenvalt met het afscheid van het Joego-socialisme: veel voormalig staatseigendom wordt bij opbod verkocht. Om een eerlijke procedure te garanderen, wordt die taak uitgevoerd door één van de agentschappen die onder UNMIK ressorteren: de United Nations Mission In Kosovo. Hun witte jeeps zijn nadrukkelijk onderdeel van het straatbeeld, samen met die van KFOR, de internationale troepenmacht die Servië moet afhouden van het idee dat Kosova met geweld teruggewonnen kan worden. Na de landing zijn het internationals die de paspoortcontrole doen. Kosovaarse collega’s zijn er wel in betrokken, evenals bij de politiediensten. Het land werd 6 jaar geleden door expats overspoeld. Ik zag Nepalese agenten en hoorde een anekdote over militairen uit Kashmir. Die maakten zich bij de start van de missie vrolijk over het feit dat ze als UN-militair in Kosova niet alleen veel meer verdienden, maar ook nog eens gevarengeld kregen, waar dat thuis meer op zijn plaats zou zijn, maar non-existent is!

10 december       Viva Kosova (1)
Via Wenen vliegt Austrian Airways met een bocht over de Bulgaarse hoofdstad Sofia het Kosovaarse luchtruim binnen. Om dat van Servië te mijden. Ik kan me eigenlijk niet voorstellen dat er gevaar dreigt om met een raket neergehaald te worden, maar wellicht brengt deze geste de landingsrechten in Belgrado niet in gevaar? Servië mag worden beschouwd als de grote verliezer van het oude Joegoslavië dat Tito met zijn partizanen na de oorlog smeedde. Niet alleen hebben zich successievelijk voormalige zelfstandige regio’s en landen daarvan afgescheiden en spelen we voor het Europees kampioenschap nu ook tegen Slovenië, Macedonië, Kroatië, Bosnië/Herzegovina en binnenkort tegen Montenegro. Kosovo of Kosova zoals de Albanese inwoners het noemen, was een provincie van Servië, maar sinds de oorlog van 1999 ook losgemaakt. Vooralsnog als een door de VN bestuurt protectoraat, waarvan de status onderwerp is van internationaal beraad.
De hoop van de meerderheid van ± 2 miljoen Kosovaren is gevestigd op het westen. Vanaf de muur van een flat aan de Bil Klintonboulevard, zwaait de naamgever op een reusachtige foto het wriemelende verkeer breed lachend toe. Posters met ‘Thank you USA’ zijn met Thanksgiving (eind november) door een studentenvereniging door heel Pristina opgehangen. Diezelfde maand aanvaardde in een referendum een meerderheid van de Serviërs dat in een nieuwe grondwet, Kosovo als ondeelbaar onderdeel van Servië wordt benoemd. Afgelopen maandag maakte Rusland de mening kenbaar tegen een zelfstandig Kosovo te zijn. Speciale VN-gezant Marti Ahtisaari zal eind januari, vier dagen na de Servische verkiezingen, een voorstel voor de toekomstige status van Kosova bekend maken.
Juist nu is Kosova een bezoekje meer dan waard. De komende tijd hier het verslag van mijn reis.